Amasya Belediye Tarihi

Amasya Belediye Tarihi

   AMASYA BELEDİYE TARİHİ

   Osmanlı Devletini kuruluşundan beri kent merkezlerinde “Şehir Kethüdası” unvanlı bir görevlinin bulunduğu bilinmektedir.(1) 19.Yüzyılın başlarında da eskisi kadar olmasa da bile devlet görevlileriyle şehir halkı arasında ilişkilerde şehir kethüdalarının etkin oldukları görülmektedir. (2)

    Şehir kethüdâsı, beldeye ait olan bütün işleri gören belediye re’isi, şehir emini demekti. Şehzâdeler zamanında “şehremini” dinilen belediye re’islerine daha sonra “şehir kethüdâsı” ünvânı verilmişti. (3

    Şehir Kethüdalarının başlıca görevleri, şehre uğrayan kamu görevlilerini, sefere çıkan veya eşkıya takip eden askeri birlikleri, yolculuk yapan, göreve giden vali, mutasarrıf, mütesellim gibi yöneticileri ağırlamak, konaklamalarını sağlamaktı. Bunu için yapılan harcamaların defterlerini tutarlardı. (3)

     Şehirlerde mali ve idari işlerle vazifeli, memurlardan birine verilen unvandır. Devletçe yazılan ferman ve hükümlerin bir örneği de valiler ve sancak beyleri gibi  kâh âyân ve kâh şehir kethüdası unvanını alan bu memurlara gönderilirdi. Şehir kethüdaları halk ile hükümet arasında vasıtalık hizmetini görürlerdi. Bir zamanlar cemaat usulüyle alınan vergileri servet ve iktidarlara göre halka dağılımı ve tahsilatını üstlenirlerdi. Bu itibarla şehir kethüdaları bu gibi işlerde halkın vekili ve hükümetle halk arasında vasıta idi. (4)

   “Meşrutiyetin başlangıcıyla bu gibi belediye haklarının istihsaliyle başlamış olduğundan Şehir kethüdalarına şimdilik ıslahata göre birer Belediye Reisi nazarıyla bakılırsa hata edilmemiş olur.” (5)

    Şehir Kethüdalığı için ilk nizamname Muhsin zade Mehmet Paşa’nın sadaret sırasında,

ikincisi 1785/1786, üçüncüsü de 1785/1786 tarihlerinde neşrolundu.

     Bir başka tanım ile Osmanlıda Belediye işleri kadılar tarafından görülür ve “İhtisap Ağası” gibi bazı memurlarda bu hususta yardımcı mevkiinde bulunuyorlardı. Belediye işlerinin görüldüğü yerler de Kadıların kendi evleri veya mahkeme konaklarıydı.

 

 (1)- M.AKDAĞ, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi,c.1’de Şehir Kethüdalığı hakkında özlü bilgiler verilmektedir.

(2)- Prof.Dr.Musa ÇADIRCI; Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Türk Tarih Kurumu Yay. Ank.1997,s.41

(3)- Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi,c.3, s.336

-a.g.e. s.41

(4)- Tarih Deyimleri ve Terimleri, s.317

(5)- a.g.e.,s.318

 

 Amasya’da Belediyecilik

    Amasya’nın  mahalli yönetiminde “KETHÜDA” veya “Şehir Kethüdası” olarak görevlendirilen kişiler, resmi ve özel işleri takip etmişlerdir. Özellikle zengin halk tabakaları tarafından maddi yönden desteklenen Kethüdalık Belediye hizmetlerinin temelini oluşturmuştur. Kethüdalar ayni zamanda adliye zabıtası görevlerini de yerine getirmekteydiler.

   Amasya Tarihi yazarı Hüseyin Hüsameddin Efendi, H.773 – (1371)  tarihinde Şehir kethüdası olarak Muslihiddin Kutlu Bey’in varlığından bahsetmektedir. Bu tarih göz önünde tutulacak olursa Amasya’da ilk belediye hizmetlerinin yerine getirildiği dönem Osmanlı öncesine, Amasya Beyliği Dönemi’ne kadar uzadığına işaret etmektedir.  1386 yılında Amasya Beyliği’nin Osmanlı hakimiyetine girmesinden sonra “kethüdalık” hizmetlerinin devam ettirilmiştir. 1432 yılına kadar Amasya’da valilik yapan Yörgüç Paşa’nın zamanında kethüdalık yapan el-Hac Mehmet Ağa, büyük şöhret elde etmiş olduğuna bakılacak olursa, Osmanlının ilk yıllarından itibaren  “Belediye Hizmetleri” Amasya’da  “Şehir Kethüdalığı” adı altında verilmeye başlanmıştır.

     1596 yılından itibaren düzenli olarak şehir kethüdalarının isimlerini görmek mümkündür.

   Osmanlı İdaresinde ilk defa Belediye Teşkilatı 1855 tarihinde kurulmuş ve 1865 tarihli İdare-i Vilayet Nizamnamesi ile taşra belediye teşkilatları faaliyete geçirilmiştir. İstanbul dışında bu teşkilatı ilk defa kuranlardan Amasya Mutasarrıfı Ziya Paşa olmuştur.

   . 1865 yılında, Ziya Paşa Helkıs Köprüsü başında İzzet ve Nuri Beylerden satın aldığı arsaya gayet güzel bir hükümet Konağı yaptırmıştı. Bu devlet işlerinin yürütüleceği konağın yanında da Kaptan-ı Derya Hâfız Ali Paşazade el Haç Ahmet Miktad Paşa'nın evinin selamlığını Belediye Dairesi haline getirdiği kaydına rastlıyoruz.

   1877 tarihli Vilayet Belediye Kanunu ile bu teşkilatlar genişletilmiştir Belediye reisinin ilk defa ismi 1894 yılında Şirvani Abdurrahim Efendi olarak tespit edilebilmiştir. Yine bu yılda belediyenin çalışmaları arasında sağlık hizmetlerine de yer ayrıldığına Belediye Eczanesinin bulunduğuna tesadüf edebiliyoruz.  

 

Şehir Kethüdası - Belediye Reisleri
(Amasya Tarihi Yazarı Hüseyin Hüsameddin Efendi’nin  tespitlerine göre)

 1367-(1371) Muslihiddin Kutlu Bey

1592- 1596 el-Hâcc Mansur Çelebi

1599 el- Himmetoğlu Hâcc Pîri Çelebi

-1606 Hâcı Pîrî Çelebi

1611 Hacı Mansur Ağa

1615 Hâcı Pîrî Aga (1628’de vefat etti)

1620 el-Hâcc Mustafa Aga

1626 el-Hâcc Mustafa Aga

1627 Niyazoğlu Ali Çelebi

1630 Ali Bâlî Çelebi

1631 el-Hâcc Osman Aga

1631 Kadı Taşcı-zâde Mehmed Aga

1632 Ali Bâlî Çelebi

1635 el-Hâcc Osman Aga

1635 Bâlî Beg

1636 Keklik el-Hâcc Ahmed Aga (1628’de vefat etti)

1636 Bâlî Beg (4.Murad Amasya’ya geldiği vakit Bld. Reisiydi)

1644 Bağdadlı Mahmud Aga-zâde Osman Aga

1646 Hâbil-zâde Veli Beg

1647 Bağdadlıoğlu Osman Aga

1648 Bâlî Beg

1652 Kara Abdî Beg

1653 Bağdadlıoğlu Osman Aga

1654 Çeribaşıoğlu Mehmed Çelebi“Zambak Dede”

1654 Kara Abdî Beg

1655 Taşçı-zâde el-Hâcc İsmail Aga

1656 Zanbak Mehmed Çelebi

1659 Taşcı-zâde el-Hâcc İsmail Aga

1660 Kara Abdî Beg

1660 Kadı-zâde el-Hâcc Muslî Aga

1662 Ahmed Aga (İstanbul’dan gelüb fermân ile şehir kethüdâsı oldu.)

1663 Mumcuoğlu Seyyid Ahmed Aga

1664 Nasuh-zâde Mehmed Aga

1665 Mumcuoğlu Seyyid Ahmed Aga

1670 Seyyid Ahmed Aga

1670 Dede Hasan-zâde el-Hâcc Mehmed

1673 Kal’a-i Bâlâ dizdârı Musaoğlu Hamza Aga

1675 Ziyâreli Keçioğlu Mehmed Çelebi

1677 Dizdâr Hamza Aga

1678 Ziyâreli Mehmed Çelebi

1679 Nasuh Aga-zâde Hamza Aga

1680 Taşçı-zâde Ahmed Aga

1683 Nasuh-zâde el-Hâcc Hamza Aga

1686 Habib Aga-zâde Mehmed Aga

1692 el-Hâcc Hamza Aga,

1692 Habib Aga-zâde Mehmed Aga

Hüseyin Aga

1700 Abdullatîf Çelebi (Emîr Hâcı)   

1713 Hâce Paşa-zâde el-Hâcc Ömer Beg

1761 Türidi-zâde el-Hâcc Hâfız Süleyman Ağa

1765 Türidi-zâde el-Hâcc  Süleyman Ağa 

 

Belediye Başkanları (Cumhuriyet öncesi)

  1963 yılında Belediye Başkanlığına seçilen Fatih ARABACIOĞLU tarafından yaptırılan araştırmalar neticesinde Amasya’da Belediye Başkanlığı yapmış olan kişilerin isim ve dönemleri tespit edilmiştir. Bu çalışmalara göre Amasya’da Belediye Reisliği yapanlar aşağıdaki şekilde sıralandı;

 1885-1890  Topcuzade Halil Efendi

1894-1895  Şirvani Abdurrahim Efendi

1896-1897  H.Yusufzade Ahmed Efendi

1897-1898  Topcuzade Halil Efendi

1899- 1900 Zeynelzade Kamil Efendi

1900-1905  Topcuzade Ali Bey

1905-1909  Mevlevizade Cemalettin

1910-1911  Topcuzade Halil Efendi

1913-          Çaycızade Nuri Bey

1913-1914  Yumukosmanzade Hamdi Efendi

1914-1916  Veysizade Sıtkı Bey

1916-1918  Kurdoğlu Hasan Bey

1919-1921  Topcuzade Mustafa Bey

1921-1923  Veysibeyzade Nafız Bey

 

Cumhuriyet Dönemi

1923-1926  Veysibeyzade Sıtkı Bey

1926-1927  Alişanzade Nafiz Bey

1927-1930  Arpacızade Hürrem Bey

1930-1932  Topçuzade Hilmi Bey

1932-1933  Rafet TUNCA

1933-1934  Rasim YÖRGÜÇ

1934-1940  Celal EREN

1940-1942  M.Şevket LAÇİN

1942-1943  Sadrettin EREN

1943-1946  M.Şevket LAÇİN

1946-1946  Ziyaettin TÜREM

1946-1950  Reşat ARPACIOĞLU

1950-1952  Hadi KİTAPÇI

1952-1954  Macit ZEREN

1954-1955  Kadir ŞİRİN

1955-1955  Hüseyin ÖZBAY

1955-1957  Macit ZEREN

1957-1957  Ahmet KOÇBAŞ

1957-1958  Hüseyin ÖZBAY

1960-1963  ............................(*)

1963-1968  M.Fatih ARABACIOĞLU

1968-1977  E.Naci ALTUNAY

1977-1980  A.Gündüz TÜREM

1980-1984  Şerafettin DAĞISTANLI (Atama)

1984-1989  Mustafa HATİPOĞLU

1989-1991  Ömer KABAKÇI

1991-1994  Süleyman TAŞDEMİR

1994-1999  Ahmet ÇEKİN

1999-2004  Hüseyin BAŞ

2004-2009  İsmet ÖZARSLAN

2009-          Cafer ÖZDEMİR

 

(*) - 1960 yılı Askeri İhtilal ile birlikte belediye başkanlığı görevi atanmış kişi ve valiler tarafından  yerine getirilmiştir. Seçimle iş başına gelen Belediye Başkanı olmadıklarından dolayı  1960 ile 1963 yılları arasındaki vekaleten Belediye Başkanlığı yapanların isimler buraya alınmamıştır.

 

 Belediye Teşkilatı

   2 Belediye Meclisinden seçilen, 1 Memur statüsünden atanan Belediye Başkan Yardımcısı olmak üzere toplam 3 Belediye Başkan Yardımcısı ile birlikte 15 Müdürlük olarak teşkilatlandırılmıştır.

Özel Kalem Müdürü

Yazı İşleri Müdürlüğü

İnsan Kaynakları ve Eğitim Müdürlüğü

Mali İşleri Müdürlüğü

Gelir Müdürlüğü

Fen İşleri Müdürlüğü

Su ve Kanalizasyon Müdürlüğü

İmar ve Şehircilik Müdürlüğü

Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü

Temizlik İşleri Müdürlüğü

Zabıta Müdürlüğü

İtfaiye Müdürlüğü

Hal Müdürlüğü

Mezbahane Müdürlüğü

Strateji ve Geliştirme Müdürlüğü

 

Belediye Sınırları


    
     Amasya Belediyesi'nin sınırı ilk defa 31 Ocak 1938 de belirlenmiştir. Sonradan Eryatağı ile Yazıbağları, Ormanbağları, Helvacı yöreleri de 1958 de belediye mücavir alanı içine alınmıştır. 1992 yılında da bu mücavir alan Kapıkaya Köyü sonuna Dadıkavakçayırı’na kadar genişletilmiştir. 2011 yılının Mayıs ayındaki Meclis Toplantısında da Belediye İmar Komisyonu’nda görüşülerek daha önce Dadıkavakçayırı’na kadar olan mücavir alan sınırı, İlyas Köyü Mezarlığı’nı da içine alacak şekilde yeniden düzenlendi.

   Mahalleler:

    Bayezid Paşa, Dere, 55 Evler, Fethiye, Gökmedrese, Göllü Bağları, Gümüşlü-Yakutiye, Hacıilyas,  Hatuniye, Helvacı, Hızır Paşa, İhsaniye, Karasenir, Kirazlıdere, Koza, Kurşunlu, Mehmet Paşa, Nergiz-Karşıyaka, Ormanbağları, Pirinçci, Savadiye, Şamlar, şehrüstü, Şeyhcui, Üçler, Yazıbağları, Yüzevler Mahallesi

     Mahalleler arasında en büyük nüfusa sahip Şeyhcui ve Yazıbağları mahalleridir. Bunları Şamlar  mahallesi takip eder. Hem genişlik ve hem de barındırdığı nüfus ile dikkatleri çeken Gökmedrese Mahallesi ile  Ellibeşevler takip etmektedir. Hızırpaşa ve Bayezidpaşa mahallelerindeki ikamet eden nüfus üç bin ve üç binin üzerindedir.

 Belediye Konakları

   
 
1905 yılı Sivas Salnamesinde Belediye Dairesi'nin Hükümet Köprüsü başındaki tek katlı konak olduğuna işaret edilmektedir. 1922 yılına kadar da bu binada belediye hizmetleri yürütülmüştür.

     1915 yılında Belediye Reisi Veysibeyzade Sıtkı Bey tarafından büyük ve iki katlı bir bina yapımına başlanıldı. Ancak Birinci Dünya Harbi nedeniyle inşaat devam ettirilemedi ve yarım bırakıldı.  Zamanın şartları içinde bir türlü ilerlemeyen inşaat için yeniden harekete geçen eski mebuslardan ve yeni Belediye Reisi Veysibeyzade Nafiz Bey belediye konağının inşaatını 1922 yılında yeniden devam ettirdi. Belediye Konağı inşaatının kısa sürede tamamlanabilmesi için Belediye Reisi, bütün sorumlulukları üzerine alarak cezaevindeki Ermeni hükümlüleri geceleri çalıştırılmalarını sağladı. Ermeni hükümlülere gündelik olarak, o yıllarda zor şartlarda tedarik edilen birer paket sigara verildi. Kısa sürede tamamlanan konağın açılışı için büyük bir tören tertip edildi.

  1922 yılında Belediye Hizmetlerinin verildiği bina çeşitli ihtiyaçlarla birlikte 1975 yılından itibaren hizmet alanının genişletmeye başladı. 1984 yılında mevcut binasının kafi gelmemesi üzerine zamanın Belediye Başkanı Mustafa Hatipoğlu tarafından eski binanın hemen arakasına yeni Belediye Hizmet Binası yaptırıldı. Tarihi Belediye konağı da restorasyondan geçirildi.

   Üç kat üzerine oturtulan yeni binanın da birkaç yıl içinde ihtiyaçları karşılayamayacağı etüt edilmesi ile birlikte 1988’de Sultan Bayezid Camii Külliyesi’nin doğusuna Belediye Sitesi’nin inşaatına başlandı. Çeşitli iş merkezlerinin de bulunduğu ve dört katlı yeni hizmet binası 1990 yılında hizmete girdi. Hizmet Binası içerisinde Başkanlık Makamı, Özel Kalem, Belediye Başkan Yardımcıları, Yazı İşleri, Kültür ve Sosyal İşler, İnsan Kaynakları, Fen İşleri, Mali İşler, Gelir, Su ve Kanalizasyon müdürlükleri ile bunlara bağlı birimler yer almaktadır. Fen İşleri, Temizlik, İtfaiye, Makine İkmal, Park-Bahçe ve Mezarlıklar, Mezbahane, Hal ve Zabıta müdürlükleri ana bina dışında halkımıza hizmet vermektedir.