Osmanlı Devletini kuruluşundan beri kent merkezlerinde “Şehir Kethüdası” unvanlı bir görevlinin bulunduğu bilinmektedir.(1) 19.Yüzyılın başlarında da eskisi kadar olmasa da bile devlet görevlileriyle şehir halkı arasında ilişkilerde şehir kethüdalarının etkin oldukları görülmektedir. (2) Şehir kethüdâsı, beldeye ait olan bütün işleri gören belediye re’isi, şehir emini demekti. Şehzâdeler zamanında “şehremini” dinilen belediye re’islerine daha sonra “şehir kethüdâsı” ünvânı verilmişti. (3) Şehir Kethüdalarının başlıca görevleri, şehre uğrayan kamu görevlilerini, sefere çıkan veya eşkıya takip eden askeri birlikleri, yolculuk yapan, göreve giden vali, mutasarrıf, mütesellim gibi yöneticileri ağırlamak, konaklamalarını sağlamaktı. Bunu için yapılan harcamaların defterlerini tutarlardı. (3)
Şehirlerde mali ve idari işlerle vazifeli, memurlardan birine verilen unvandır. Devletçe yazılan ferman ve hükümlerin bir örneği de valiler ve sancak beyleri gibi kâh âyân ve kâh şehir kethüdası unvanını alan bu memurlara gönderilirdi. Şehir kethüdaları halk ile hükümet arasında vasıtalık hizmetini görürlerdi. Bir zamanlar cemaat usulüyle alınan vergileri servet ve iktidarlara göre halka dağılımı ve tahsilatını üstlenirlerdi. Bu itibarla şehir kethüdaları bu gibi işlerde halkın vekili ve hükümetle halk arasında vasıta idi. (4)
“Meşrutiyetin başlangıcıyla bu gibi belediye haklarının istihsaliyle başlamış olduğundan Şehir kethüdalarına şimdilik ıslahata göre birer Belediye Reisi nazarıyla bakılırsa hata edilmemiş olur.” (5)
Şehir Kethüdalığı için ilk nizamname Muhsin zade Mehmet Paşa’nın sadaret sırasında, ikincisi 1785/1786, üçüncüsü de 1785/1786 tarihlerinde neşrolundu.
Bir başka tanım ile Osmanlıda Belediye işleri kadılar tarafından görülür ve “İhtisap Ağası” gibi bazı memurlarda bu hususta yardımcı mevkiinde bulunuyorlardı. Belediye işlerinin görüldüğü yerler de Kadıların kendi evleri veya mahkeme konaklarıydı.
KAYNAKLAR (1)- M.AKDAĞ, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi,c.1’de Şehir Kethüdalığı hakkında özlü bilgiler verilmektedir. (2)- Prof.Dr.Musa ÇADIRCI; Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Türk Tarih Kurumu Yay. Ank.1997,s.41 (3)- Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi,c.3, s.336 -a.g.e. s.41 (4)- Tarih Deyimleri ve Terimleri, s.317 (5)- a.g.e.,s.318
Amasya’da Belediyecilik
Amasya’nın mahalli yönetiminde “KETHÜDA” veya “Şehir Kethüdası” olarak görevlendirilen kişiler, resmi ve özel işleri takip etmişlerdir. Özellikle zengin halk tabakaları tarafından maddi yönden desteklenen Kethüdalık Belediye hizmetlerinin temelini oluşturmuştur. Kethüdalar ayni zamanda adliye zabıtası görevlerini de yerine getirmekteydiler. Amasya Tarihi yazarı Hüseyin Hüsameddin Efendi, H.773 – (1371) tarihinde Şehir kethüdası olarak Muslihiddin Kutlu Bey’in varlığından bahsetmektedir. Bu tarih göz önünde tutulacak olursa Amasya’da ilk belediye hizmetlerinin yerine getirildiği dönem Osmanlı öncesine, Amasya Beyliği Dönemi’ne kadar uzadığına işaret etmektedir. 1386 yılında Amasya Beyliği’nin Osmanlı hakimiyetine girmesinden sonra “kethüdalık” hizmetlerinin devam ettirilmiştir. 1432 yılına kadar Amasya’da valilik yapan Yörgüç Paşa’nın zamanında kethüdalık yapan el-Hac Mehmet Ağa, büyük şöhret elde etmiş olduğuna bakılacak olursa, Osmanlının ilk yıllarından itibaren “Belediye Hizmetleri” Amasya’da “Şehir Kethüdalığı” adı altında verilmeye başlanmıştır.
1596 yılından itibaren düzenli olarak şehir kethüdalarının isimlerini görmek mümkündür.
Osmanlı İdaresinde ilk defa Belediye Teşkilatı 1855 tarihinde kurulmuş ve 1865 tarihli İdare-i Vilayet Nizamnamesi ile taşra belediye teşkilatları faaliyete geçirilmiştir. İstanbul dışında bu teşkilatı ilk defa kuranlardan Amasya Mutasarrıfı Ziya Paşa olmuştur. . 1865 yılında, Ziya Paşa Helkıs Köprüsü başında İzzet ve Nuri Beylerden satın aldığı arsaya gayet güzel bir hükümet Konağı yaptırmıştı. Bu devlet işlerinin yürütüleceği konağın yanında da Kaptan-ı Derya Hâfız Ali Paşazade el Haç Ahmet Miktad Paşa'nın evinin selamlığını Belediye Dairesi haline getirdiği kaydına rastlıyoruz. 1877 tarihli Vilayet Belediye Kanunu ile bu teşkilatlar genişletilmiştir Belediye reisinin ilk defa ismi 1894 yılında Şirvani Abdurrahim Efendi olarak tespit edilebilmiştir. Yine bu yılda belediyenin çalışmaları arasında sağlık hizmetlerine de yer ayrıldığına Belediye Eczanesinin bulunduğuna tesadüf edebiliyoruz.
Şehir Kethüdası - Belediye Reisleri ( Amasya Tarihi Yazarı Hüseyin Hüsameddin Efendi’nin tespitlerine göre)
1367-(1371) Muslihiddin Kutlu Bey 1592- 1596 el-Hâcc Mansur Çelebi 1599 el- Himmetoğlu Hâcc Pîri Çelebi -1606 Hâcı Pîrî Çelebi 1611 Hacı Mansur Ağa 1615 Hâcı Pîrî Aga (1628’de vefat etti) 1620 el-Hâcc Mustafa Aga 1626 el-Hâcc Mustafa Aga 1627 Niyazoğlu Ali Çelebi 1630 Ali Bâlî Çelebi 1631 el-Hâcc Osman Aga 1631 Kadı Taşcı-zâde Mehmed Aga 1632 Ali Bâlî Çelebi 1635 el-Hâcc Osman Aga 1635 Bâlî Beg 1636 Keklik el-Hâcc Ahmed Aga (1628’de vefat etti) 1636 Bâlî Beg (4.Murad Amasya’ya geldiği vakit Bld. Reisiydi) 1644 Bağdadlı Mahmud Aga-zâde Osman Aga 1646 Hâbil-zâde Veli Beg 1647 Bağdadlıoğlu Osman Aga 1648 Bâlî Beg 1652 Kara Abdî Beg 1653 Bağdadlıoğlu Osman Aga 1654 Çeribaşıoğlu Mehmed Çelebi“Zanbak Dede” 1654 Kara Abdî Beg 1655 Taşçı-zâde el-Hâcc İsmail Aga 1656 Zanbak Mehmed Çelebi 1659 Taşcı-zâde el-Hâcc İsmail Aga 1660 Kara Abdî Beg 1660 Kadı-zâde el-Hâcc Muslî Aga 1662 Ahmed Aga (İstanbul’dan gelüb fermân ile şehir kethüdâsı oldu.) 1663 Mumcuoğlu Seyyid Ahmed Aga 1664 Nasuh-zâde Mehmed Aga 1665 Mumcuoğlu Seyyid Ahmed Aga 1670 Seyyid Ahmed Aga 1670 Dede Hasan-zâde el-Hâcc Mehmed 1673 Kal’a-i Bâlâ dizdârı Musaoğlu Hamza Aga 1675 Ziyâreli Keçioğlu Mehmed Çelebi 1677 Dizdâr Hamza Aga 1678 Ziyâreli Mehmed Çelebi 1679 Nasuh Aga-zâde Hamza Aga 1680 Taşçı-zâde Ahmed Aga 1683 Nasuh-zâde el-Hâcc Hamza Aga 1686 Habib Aga-zâde Mehmed Aga 1692 el-Hâcc Hamza Aga, 1692 Habib Aga-zâde Mehmed Aga Hüseyin Aga 1700 Abdullatîf Çelebi (Emîr Hâcı) 1713 Hâce Paşa-zâde el-Hâcc Ömer Beg 1761 Türidi-zâde el-Hâcc Hâfız Süleyman Ağa 1765 Türidi-zâde el-Hâcc Süleyman Ağa
Belediye Başkanları (Cumhuriyet öncesi) 1963 yılında Belediye Başkanlığına seçilen Fatih ARABACIOĞLU tarafından yaptırılan araştırmalar neticesinde Amasya’da Belediye Başkanlığı yapmış olan kişilerin isim ve dönemleri tespit edilmiştir. Bu çalışmalara göre Amasya’da Belediye Reisliği yapanlar aşağıdaki şekilde sıralandı;
1885-1890 Topcuzade Halil Efendi 1894-1895 Şirvani Abdurrahim Efendi 1896-1897 H.Yusufzade Ahmed Efendi 1897-1898 Topcuzade Halil Efendi 1900-1905 Topcuzade Ali Bey 1905-1909 Mevlevizade Cemalettin 1910-1911 Topcuzade Halil Efendi 1913- Çaycızade Nuri Bey 1913-1914 Yumukosmanzade Hamdi Efendi 1914-1916 Veysizade Sıtkı Bey 1916-1918 Kurdoğlu Hasan Bey 1919-1921 Topcuzade Mustafa Bey 1921-1923 Veysibeyzade Nafız Bey
Cumhuriyet Dönemi 1923-1926 Veysibeyzade Sıtkı Bey 1926-1927 Alişanzade Nafiz Bey 1927-1930 Arpacızade Hürrem Bey 1930-1932 Topçuzade Hilmi Bey 1932-1933 Rafet TUNCA 1933-1934 Rasim YÖRGÜÇ 1934-1940 Celal EREN 1940-1942 M.Şevket LAÇİN 1942-1943 Sadrettin EREN 1943-1946 M.Şevket LAÇİN 1946-1946 Ziyaettin TÜREM 1946-1950 Reşat ARPACIOĞLU 1950-1952 Hadi KİTAPÇI 1952-1954 Macit ZEREN 1954-1955 Kadir ŞİRİN 1955-1955 Hüseyin ÖZBAY 1955-1957 Macit ZEREN 1957-1957 Ahmet KOÇBAŞ 1957-1958 Hüseyin ÖZBAY 1960-1963 ............................(*) 1963-1968 M.Fatih ARABACIOĞLU 1968-1977 E.Naci ALTUNAY 1977-1980 A.Gündüz TÜREM 1980-1984 Şerafettin DAĞISTANLI (Atama) 1984-1989 Mustafa HATİPOĞLU 1989-1991 Ömer KABAKÇI 1991-1994 Süleyman TAŞDEMİR 1994-1999 Ahmet ÇEKİN 1999-2004 Hüseyin BAŞ 2004-2009 İsmet ÖZARSLAN
2009-..... Cafer ÖZDEMİR
(*) - 1960 yılı Askeri İhtilal ile birlikte belediye başkanlığı görevi atanmış kişi ve valiler tarafından yerine getirilmiştir. Seçimle iş başına gelen Belediye Başkanı olmadıklarından dolayı 1960 ile 1963 yılları arasındaki vekaleten Belediye Başkanlığı yapanların isimler buraya alınmamıştır.
Belediye Teşkilatı Amasya Belediye Başkanlığı 1Belediye Başkanı ve 3 Belediye Başkan Yardımcıları ile birlikte 17 Müdürlük olarak teşkilatlandırılmıştır.
Amasya Belediyesi'nin sınırı ilk defa 31 Ocak 1938 de belirlenmiştir. Sonradan Eryatağı ile Yazıbağları, Ormanbağları, Helvacı yöreleri de 1958 de belediye mücavir alanı içine alınmıştır. 1992 yılında da bu mücavir alan Kapıkaya köyü sonuna kadar genişletilmiştir.
Mahalleler: Bayezid Paşa Mah.Dere Mah. 55 Evler Mah.Fethiye Mah. Gökmedrese Mah. Göllü Bağları Mah. Gümüşlü-Yakutiye Mah Hacıilyas Mah. Hatuniye Mah. Helvacı Mah Hızır Paşa Mah .İhsaniye Mah. Karasenir Mah. Kirazlıdere Mah. Kurşunlu Mah. Mehmet Paşa Mah. Nergiz-Karşıyaka Mah. Ormanbağları Mah. Pirinçci Mah. Savadiye Mah. Şamlar Mah. Şehirüstü Mah. Şeyhcui Mah. Üçler Mah. Yazıbağları Mah. Yüzevler Mah. Mahalleler arasında en büyük nüfusa sahip Şeyhcui ve Yazıbağları mahalleridir. Bunları Şamlar mahallesi takip eder. Hem genişlik ve hem de barındırdığı nüfus ile dikkatleri çeken Gökmedrese Mahallesi ile Ellibeşevler takip etmektedir. Hızırpaşa ve Bayezidpaşa mahallelerindeki ikamet eden nüfus üç bin ve üç binin üzerindedir.
Belediye Konağı 1905 yılı Sivas Salnamesinde Belediye Dairesi'nin Hükümet Köprüsü başındaki tek katlı konak olduğuna işaret edilmektedir. 1922 yılına kadar da bu binada belediye hizmetleri yürütülmüştür. 1915 yılında Belediye Reisi Veysibeyzade Sıtkı Bey tarafından büyük ve iki katlı bir bina yapımına başlanıldı. Ancak Birinci Dünya Harbi nedeniyle inşaat devam ettirilemedi ve yarım bırakıldı. Zamanın şartları içinde bir türlü ilerlemeyen inşaat için yeniden harekete geçen eski mebuslardan ve yeni Belediye Reisi Veysibeyzade Nafiz Bey belediye konağının inşaatını 1922 yılında yeniden devam ettirdi. Belediye Konağı inşaatının kısa sürede tamamlanabilmesi için Belediye Reisi, bütün sorumlulukları üzerine alarak cezaevindeki Ermeni hükümlüleri geceleri çalıştırılmalarını sağladı. Ermeni hükümlülere gündelik olarak, o yıllarda zor şartlarda tedarik edilen birer paket sigara verildi. Kısa sürede tamamlanan konağın açılışı için büyük bir tören tertip edildi.
1922 yılında Belediye Hizmetlerinin verildiği bina çeşitli ihtiyaçlarla birlikte 1975 yılından itibaren hizmet alanının genişletmeye başladı. 1984 yılında mevcut binasının kafi gelmemesi üzerine zamanın Belediye Başkanı Mustafa Hatipoğlu tarafından eski binanın hemen arakasına yeni Belediye Hizmet Binası yaptırıldı. Tarihi Belediye konağı da restorasyondan geçirildi. Üç kat üzerine oturtulan yeni binanın da birkaç yıl içinde ihtiyaçları karşılayamayacağı etüt edilmesi ile birlikte Sultan Bayezid Camii Külliyesi’nin doğusuna Belediye Sitesi’nin inşaatına başlandı. Çeşitli iş merkezlerinin de bulunduğu ve dört katlı yeni hizmet binası 1990 yılında hizmete girdi. Hizmet Binası içerisinde Başkanlık Makamı, Özel Kalem, Belediye Başkan Yardımcıları, Yazı İşleri, Kültür ve Sosyal İşler, Personel, Fen İşleri, Hesap İşleri, Gelir ile birlikte Emlak ve İskan müdürlükleri ve bunlara bağlı birimler yer almaktadır. Temizlik, İtfaiye, Makine İkmal, Park-Bahçe ve Mezarlıklar, Mezbahane, Hal ve Zabıta müdürlükleri ana bina dışında halkımıza hizmet vermektedir.
